Tejaswini Yojana: महाराष्ट्र सरकार (GoM) राज्यातील गरीब महिलांना आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात त्यांच्या चांगल्या कल्याणाकरीत पर्याय, जागा आणि संधी देण्यासाठी तेजस्विनी कार्यक्रम चालवत आहे. हा कार्यक्रम 2007 मध्ये सुरू झालेला आहे. जो महिला आर्थिक विकास महामंडळ (MAVIM) द्वारे राबविण्यात आलेला आहे. हा कार्यक्रम मुंबई वगळता महाराष्ट्रातील 34 जिल्ह्यांमध्ये पसरलेला आहे ज्याला IFAD आणि GoM द्वारे निधी दिला जातो.
तेजस्विनी महाराष्ट्र ग्रामीण सक्षमीकरण कार्यक्रमाची उद्दिष्टे
- मजबूत आणि शाश्वत बचत गट (SHGs) आणि SHGs च्या संस्था स्थापन करणे.
- सूक्ष्म-वित्त सेवांमध्ये प्रवेश प्रदान करणे.
- नवीन आणि सुधारित उपजीविकेच्या संधी निर्माण करणे.
- कार्यात्मक शिक्षण, कामगार-बचत पायाभूत सुविधा आणि स्थानिक प्रशासनात सहभाग प्रदान करणे.
Tejaswini Yojana चे प्रमुख मुद्दे
- तळागाळातील संस्था उभारणी: स्वयंसहाय्यता गट तयार करणे आणि बळकट करणे यावर लक्ष केंद्रित करा.
- सूक्ष्म वित्त सेवा: महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी आर्थिक सेवा प्रदान करणे.
- उपजीविका आणि सूक्ष्म उपक्रम विकास: उत्तम नोकरीच्या संधी निर्माण करणे.
- महिला सक्षमीकरण (सामाजिक समानता): सामाजिक समानता सुनिश्चित करणे आणि महिलांचे सक्षमीकरण करणे.
- अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, महिला-प्रमुख कुटुंबे आणि देवदासींसह दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंबांच्या गरजा पूर्ण करून, महाराष्ट्रातील SHG चळवळीला स्थिरता आणि टिकाऊपणा आणण्याचे तेजस्विनीचे उद्दिष्ट आहे.
मूलतत्त्वे आणि निधी
IFAD द्वारे निधी देऊन, तेजस्विनी तळागाळातील संस्था उभारणी, सूक्ष्म वित्त सेवा, उपजीविका आणि सूक्ष्म-उद्योग विकास आणि महिला सक्षमीकरण यावर काम करते. 2018 मध्ये दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश करण्याच्या तयारीत असताना, या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट दहा लाख महिलांना स्वयंसहाय्यता गटांद्वारे समाविष्ट करण्याचे होते.
तेजस्विनी महाराष्ट्र ग्रामीण महिला सक्षमीकरण कार्यक्रमाची वैशिष्ट्ये
कार्यक्रम 2007 मध्ये सुरू झाला आणि 2018 मध्ये त्याच्या दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश केला.
- तेजस्विनी कार्यक्रमाचा भौगोलिक विस्तार हा कार्यक्रम महाराष्ट्रातील 33 जिल्ह्यांतील 10495 हून अधिक गावांचा आहे. कार्यक्रमात दहा लाखांचा समावेश करण्याचे उद्दिष्ट आहे
- महिलांना त्यांच्या बचत गटांद्वारे SHG चळवळ टिकवून ठेवण्यासाठी कम्युनिटी मॅनेज्ड रिसोर्स सेंटर (CMRC) चे मॉडेल तयार करण्यात आले आहे.
- स्थापन तळागाळातील संस्थेची इमारत संपूर्णपणे त्रिस्तरीय असेल.
- कार्यक्रमाच्या शेवटी, 315 CMRC (प्रत्येक 150-200 SHGs साठी एक CMRC) कार्यान्वित होतील.
- तीन किंवा अधिक बचत गटांची ग्रामस्तरीय समिती (VLC) तयार केली जाते.
- कार्यक्रमाच्या शेवटी, कार्यक्रमांतर्गत सहभागी कुटुंबांचे उत्पन्न वाढेल आणि उत्पन्न निर्मिती संसाधने महिलांच्या मालकीच्या असतील.
Tejaswini Yojana Maharashtra पहिला टप्पा यशस्वी: तळागाळातील संस्था इमारत
तेजस्विनी कार्यक्रमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात (2007-2017), तेजस्विनीने 75,362 च्या लक्ष्याविरुद्ध 75,675 SHGs तयार करून अपेक्षा ओलांडल्या. ग्रासरूट्स इन्स्टिट्यूट बिल्डिंग (GIB) वर भर देणे महत्त्वाचे होते. हा कार्यक्रम CMRCs मार्फत चालवला जातो, 78% आर्थिक स्वयंपूर्णता प्राप्त करतात.
बचत गट महिला समृध्दी कर्ज (Loan) योजना 2023 समाज कल्याण योजना महाराष्ट्र
भौगोलिक पोहोच आणि सूक्ष्म-उपजीविका योजना
Tejaswini Yojana चा प्रसार महाराष्ट्रातील 33 जिल्ह्यांतील 10,495 हून अधिक गावांपर्यंत आहे. CMRCs ने सूक्ष्म उपजीविका योजनांचे नेतृत्व केले आहे, ज्यात शेळीपालन केंद्रस्थानी आहे. याव्यतिरिक्त, व्यापक सामाजिक आणि पर्यावरणीय उद्दिष्टांसह 403 सामाजिक उपक्रमांची स्थापना करण्यात आली आहे.
मायक्रोफायनान्स उपक्रम आणि आर्थिक समावेश
मायक्रोफायनान्सच्या क्षेत्रात, तेजस्विनी बचत निर्मितीला प्रोत्साहन देते. बचत गटांना बँक कर्जाशी जोडते आणि विमा आणि वित्तीय सेवांद्वारे सामाजिक सुरक्षा प्रदान करण्याचे काम करते. बँकांचे एकत्रित कर्ज INR 1,454 कोटींवर पोहोचले आहे.
सर्वसमावेशकता आणि प्रभाव
तेजस्विनीचा एक महत्वाचा पैलू म्हणजे तिची सर्वसमावेशक अशी रचना. 9.06 लाख सदस्यांपैकी 80% पेक्षा जास्त सदस्य दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबातील आहेत. 3,609 सूक्ष्म उपजीविका योजना तयार करून 89,143 सदस्यांना लाभ मिळवून दिल्याने कार्यक्रमाचे यश दिसून येते. SC समुदायातील 25.6%, OBC मधील 27.7% आणि ST मधील 13.83% सदस्यांसह, तेजस्विनी गरजू लोकांच्या उन्नतीसाठी काम केल्याचे उदाहरण आहे.
Tejaswini Yojana Maharashtra PDF
- 50% सबसिडी समाजकल्याण शिक्षण कर्ज योजना संपूर्ण माहिती | LIDCOM Education Loan Scheme
- Chiranjeevi Yojana पूरी जानकारी। मुख्यमंत्री चिरंजीवी स्वास्थ्य बीमा योजना राजस्थान
- प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना अंतर्गत फळपीक विमा योजना शासन निर्णय
- Kali Bai Scooty Yojana Rajasthan Online Application 2025 पूरी जानकारी
- महास्वयम् रोजगार नोंदणी महाराष्ट्र: ऑनलाइन अर्ज(rojgar.mahaswayam.gov.in)