E- Pik Pahani: राज्यातील सर्व शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची बातमी आहे. महाराष्ट्र शासनाने अॅग्रिस्टॅक (AgriStack) योजनेअंतर्गत डिजिटल क्रॉप सर्वे (DCS MH) करण्याच्या कार्यपद्धतीमध्ये बदल केले आहेत. हा नवीन शासन निर्णय दि. 03 ऑगस्ट 2026 रोजी जारी करण्यात आला आहे.
या निर्णयामध्ये पीक पाहणी कशी होईल, ती कोण करेल, कोणत्या पद्धतीने नोंद केली जाईल याबाबत नवीन नियम लागू करण्यात आले आहेत.
या लेखात आपण शासन निर्णयातील प्रत्येक मुद्दा अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊ. या भागात प्रस्तावना आणि डिजिटल पीक सर्वेक्षण (DCS MH) कार्यपद्धतीतील 13.1 पर्यंतची संपूर्ण माहिती पाहू.
शासनाने हा निर्णय का घेतला?
यापूर्वी 14 ऑक्टोबर 2024 रोजी शासनाने AgriStack योजनेअंतर्गत डिजिटल क्रॉप सर्व्हेसह इतर घटकांच्या अंमलबजावणीस मान्यता दिली होती.
दरम्यान, केंद्र शासनाच्या Digital Agriculture Mission अंतर्गत Central Digital Crop Survey (DCS MH) ही प्रणाली विकसित करण्यात आली.
ही प्रणाली अधिक पारदर्शक, अचूक आणि तंत्रज्ञानावर आधारित पद्धतीने पीक नोंदणी करण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.
या प्रणालीशी सुसंगत राहण्यासाठी महसूल व वन विभागाने 15 जुलै 2026 रोजी महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिकार अभिलेख आणि नोंदवह्या नियम, 1971 मधील नियम 29 आणि 30 मध्ये कायदेशीर सुधारणा केली.
त्यानंतर 20 जुलै 2026 रोजी जमाबंदी आयुक्त व संचालक भूमी अभिलेख, पुणे यांनी पीक पाहणी नोंदणीच्या कार्यपद्धतीमध्ये सुधारणा करण्याचा प्रस्ताव शासनाकडे सादर केला.
या सर्व बाबींचा विचार करून शासनाने 14 ऑक्टोबर 2024 च्या शासन निर्णयातील हंगामी पिकांचा माहिती संच (Seasonal Crops Registry) तयार करण्याची कार्यपद्धती बदलण्याचा निर्णय घेतला.
POCRA 2.0: नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी प्रकल्प टप्पा-2 संपूर्ण माहिती
शासन निर्णयात नेमका काय बदल करण्यात आला?
यापूर्वीच्या शासन निर्णयातील मुद्दा क्रमांक 13 मधील कार्यपद्धती रद्द करून त्याऐवजी नवीन सुधारित कार्यपद्धती लागू करण्यात आली आहे.
13.1 पीक पाहणी नोंदवण्याची कार्यपद्धती
1) पीक नोंदणी कधी सुरू होईल?
प्रत्येक हंगामाच्या पहिल्या दिवसापासून पीक पाहणी सहायकामार्फत पीक नोंदणीची प्रक्रिया सुरू केली जाईल.
सहायकाची नोंदणी त्याच्या आधार क्रमांकाशी जोडलेल्या मोबाईल क्रमांकावर आलेल्या OTP द्वारे केली जाईल.
तसेच, तो ज्या मोबाईलवरून काम करणार आहे त्या मोबाईलचे IMEI Binding करण्यात येईल.
सोप्या भाषेत समजा:
सहायकाला आधारशी लिंक असलेल्या मोबाईलवर OTP येईल. तो OTP टाकल्यानंतरच त्याला काम सुरू करता येईल. तसेच त्याच मोबाईलवरून पीक पाहणी करावी लागेल.
2) Owners Plot म्हणजे काय?
प्रत्येक गावात एका शेतकऱ्याच्या एकापेक्षा जास्त शेतजमिनी असू शकतात. तसेच एका शेतजमिनीत एकापेक्षा जास्त पिके असू शकतात.
शासन निर्णयानुसार, शेतकऱ्याच्या एका ठिकाणी असलेल्या शेतजमिनीच्या क्षेत्राला “Owners Plot” असे म्हणण्यात येईल.
सोप्या भाषेत समजा:
समजा एखाद्या शेतकऱ्याची एका ठिकाणी 2 एकर जमीन आहे. त्या जमिनीत अर्ध्या भागात सोयाबीन आणि उरलेल्या भागात तूर लावली आहे. तरीही ती संपूर्ण जमीन एक Owners Plot म्हणूनच ओळखली जाईल.
सामाईक खातेदार शेतकरी नविन GR 2026 | 7/12 Update, Farmer ID Registration, Land Partition Maharashtra
3) पीक पाहणी कशाप्रमाणे होईल?
हंगामी पिकांचा माहिती संच (Seasonal Crops Registry) तयार करताना पीक पाहणी Owners Plot नुसार केली जाईल.
म्हणजे प्रत्येक Owners Plot ची स्वतंत्र पाहणी करून त्याची नोंद केली जाईल.
4) 100% पीक पाहणीची जबाबदारी कोणाची?
प्रत्येक गावातील 100 टक्के Owners Plot ची पीक पाहणी सहायकामार्फत करून घेणे ही ग्राम महसूल अधिकाऱ्याची जबाबदारी असेल.
याचा अर्थ गावातील एकही Owners Plot पीक पाहणीशिवाय राहता कामा नये.
5) पीक पाहणी करताना कोणता नियम पाळावा लागेल?
प्रत्येक Owners Plot ची पीक पाहणी गटाच्या बांधापासून 20 मीटरच्या आत जाऊन करावी लागेल.
सोप्या भाषेत समजा:
फक्त शेताच्या बाहेर उभे राहून किंवा दूरून पाहून पीक नोंद करता येणार नाही. सहायकाने शेतात जाऊन, शासनाने सांगितलेल्या मर्यादेत राहून प्रत्यक्ष पाहणी करावी लागेल.
AgriStack Digital Crop Survey (DCS MH) GR 2026: पीक पाहणी सहायकाची नियुक्ती कशी होणार?
आता या भागात शासन निर्णयातील मुद्दा क्रमांक 13.2 म्हणजे पीक पाहणी सहायकाची नियुक्ती कशी केली जाईल, याची संपूर्ण माहिती अगदी सोप्या भाषेत पाहू.
जुनी विहीर दुरुस्ती योजना 2026: स्वावलंबन योजना महाराष्ट्र अर्ज
13.2 पीक पाहणी सहायकाची नियुक्ती करण्यासाठी तहसीलदार स्तरावरील कार्यपद्धती
1) पीक पाहणी सहायक म्हणून कोणाची नियुक्ती होऊ शकते?
शासन निर्णयानुसार, तहसीलदार प्रत्येक 1000 ते 1500 Owners Plot साठी एक पीक पाहणी सहायक नियुक्त करतील.
सहायक म्हणून पुढीलपैकी कोणाचीही नियुक्ती केली जाऊ शकते.
- कोतवाल
- ग्राम रोजगार सेवक
- आशा सेविका
- महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण उपजीविका अभियान (MSRLM) मधील कर्मचारी
- CSC (कॉमन सर्व्हिस सेंटर) चालक
- ग्रामस्तरावर मानधन तत्त्वावर काम करणारे इतर विभागांचे कर्मचारी
जर अशा प्रकारचे मानधनावर काम करणारे कर्मचारी उपलब्ध नसतील, तर MyBharat पोर्टलवर नोंदणीकृत नेहरू युवा स्वयंसेवक यांचीही सहायक म्हणून नियुक्ती करता येईल.
सोप्या भाषेत समजा:
प्रत्येक गावात नवीन कर्मचारी भरती केली जाणार नाही. शासनाने नमूद केलेल्या यादीतील उपलब्ध व्यक्तींमधूनच पीक पाहणी सहायक निवडला जाईल. जर त्यापैकी कोणी उपलब्ध नसेल, तर MyBharat पोर्टलवर नोंद असलेल्या नेहरू युवा स्वयंसेवकाची नियुक्ती केली जाऊ शकते.
2) एका सहायकाकडे जास्तीत जास्त किती Owners Plot असतील?
शासनाने स्पष्ट नियम केला आहे की,
जास्तीत जास्त 1500 Owners Plot साठीच एका सहायकाची नियुक्ती केली जाईल.
सोप्या भाषेत समजा:
एका सहायकावर 1500 पेक्षा जास्त Owners Plot ची जबाबदारी टाकता येणार नाही.
3) प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र सहायक असेल का?
शासन निर्णयात नमूद केले आहे की,
प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र पीक पाहणी सहायकाची नियुक्ती करण्यात यावी.
एका सहायकाकडे जास्तीत जास्त 1500 Owners Plot ची जबाबदारी दिली जाईल.
तसेच, ज्या गावात 1500 पेक्षा कमी Owners Plot असतील, त्या गावासाठी देखील स्वतंत्र सहायक नियुक्त करण्यात यावा, असे शासनाने स्पष्ट केले आहे.
सोप्या भाषेत समजा:
गाव लहान असो किंवा मोठे, त्या गावासाठी स्वतंत्र सहायक नेमण्यास प्राधान्य दिले जाईल.
4) कमी Owners Plot असलेल्या गावांचे काय?
जर एखाद्या गावात Owners Plot ची संख्या कमी असेल, तर
अशा दोन किंवा अधिक गावांचे एकत्रीकरण करून एका सहायकाकडे काम दिले जाऊ शकते.
मात्र, एकत्र केल्यानंतरही त्या सहायकाकडे असलेल्या एकूण Owners Plot ची संख्या 1500 पेक्षा जास्त असता कामा नये.
सोप्या भाषेत समजा:
उदाहरणार्थ, एखाद्या गावात 400 आणि दुसऱ्या गावात 500 Owners Plot असतील, तर दोन्ही गावांसाठी एकाच सहायकाची नियुक्ती केली जाऊ शकते. मात्र एकूण संख्या 1500 च्या मर्यादेतच असावी.
5) 1500 पेक्षा जास्त Owners Plot असलेल्या गावांचे काय?
जर एखाद्या गावात 1500 पेक्षा जास्त Owners Plot असतील,
तर त्या गावासाठी एकापेक्षा जास्त पीक पाहणी सहायक नियुक्त करता येतील.
सोप्या भाषेत समजा:
मोठ्या गावात काम जास्त असल्यामुळे शासनाला आवश्यकतेनुसार एकापेक्षा जास्त सहायक नेमण्याची मुभा दिली आहे.
E Pik Pahani 2026 Online नोंदणी कशी करायची पहा संपूर्ण माहिती
6) एका सहायकाकडे 1500 पेक्षा जास्त काम देता येईल का?
नाही.
शासन निर्णयात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की,
कोणत्याही परिस्थितीत एका सहायकाकडे 1500 पेक्षा जास्त Owners Plot चे काम देता येणार नाही.
म्हणजे हा नियम सर्व परिस्थितीत बंधनकारक असेल.
7) सहायकाची नियुक्ती कोण आणि कशी करेल?
पीक पाहणी सहायकांची नियुक्ती
- ग्राम महसूल अधिकारी
- किंवा तहसीलदार
हे केंद्र शासनाच्या वेब पोर्टलवरून त्यांच्या लॉगिनद्वारे करतील.
सोप्या भाषेत समजा:
सहायकाची नियुक्ती कागदावर किंवा इतर पद्धतीने केली जाणार नाही. शासनाने दिलेल्या अधिकृत वेब पोर्टलवरूनच नियुक्तीची प्रक्रिया पूर्ण केली जाईल.
AgriStack Digital Crop Survey (DCS MH) GR 2026: पीक पाहणी सहायकाची जबाबदारी आणि मानधन
आता या भागात शासन निर्णयातील मुद्दा क्रमांक 13.3 (सहायकाची जबाबदारी) आणि 13.4 (सहायकांचे मानधन) याची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत पाहू.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना 2026: फळबाग लागवड 100% अनुदान योजना 2026
13.3 पीक पाहणी सहायकाची जबाबदारी
1) हंगाम सुरू होताच पीक नोंदणी सुरू करणे
शासन निर्णयानुसार, हंगामाच्या पहिल्या दिवसापासून पीक पाहणी सहायकामार्फत पीक नोंदणीची प्रक्रिया सुरू केली जाईल.
सोप्या भाषेत समजा:
पीक नोंदणी उशिरा सुरू होणार नाही. हंगाम सुरू होताच सहायक शेतात जाऊन पीक पाहणी करून मोबाईल अॅपमध्ये नोंद करेल.
2) गावातील 100% Owners Plot ची पाहणी करणे
सहायकाने गावातील 100 टक्के Owners Plot ची पीक पाहणी करणे आवश्यक आहे.
सोप्या भाषेत समजा:
गावातील एकही Owners Plot पीक पाहणीशिवाय राहता कामा नये.
3) सहायकाने केलेल्या नोंदीची पडताळणी
सहायकाने केलेल्या सर्व पीक नोंदींची 100% पडताळणी ग्राम महसूल अधिकारी करतील.
सोप्या भाषेत समजा:
सहायकाने नोंद केली म्हणजे ती अंतिम होणार नाही. प्रत्येक नोंद ग्राम महसूल अधिकारी तपासतील.
शेतकरी कर्जमुक्ती योजना GR 2026: कोणाला मिळणार 2 लाखांपर्यंत कर्जमाफी? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती
4) पीक नोंद चुकीची असल्यास काय करायचे?
जर सहायकाने केलेली पीक नोंद ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांनी मंजूर केली आणि ती गाव नमुना-12 वर दिसू लागली, पण शेतकऱ्याला त्यामध्ये काही चूक आढळली, तर
शेतकऱ्याने मंडळ अधिकाऱ्यांना अर्ज करून ती बाब कळवायची आहे.
यानंतर मंडळ अधिकारी तात्काळ स्थळ पंचनामा करतील आणि मोबाईल अॅपद्वारे पीक नोंद दुरुस्त करतील.
सोप्या भाषेत समजा:
जर तुमच्या शेतातील पीक चुकीचे नोंदले गेले असेल, तर तुम्ही मंडळ अधिकाऱ्यांकडे अर्ज करू शकता. त्यानंतर ते प्रत्यक्ष शेतात येऊन पाहणी करतील आणि योग्य ती दुरुस्ती करतील.
5) ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांनी नोंद नामंजूर केल्यास
जर सहायकाने केलेली पीक नोंद ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांनी नामंजूर केली, तर ती नोंद पुन्हा मोबाईल अॅपद्वारे सहायकाकडे ऑनलाइन दुरुस्तीसाठी उपलब्ध करून दिली जाईल.
सोप्या भाषेत समजा:
चुकीची नोंद थेट रद्द होणार नाही. ती पुन्हा सहायकाकडे जाईल आणि तो आवश्यक ती सुधारणा करून पुन्हा नोंद करेल.
6) दोन वेळा नोंद नाकारली तर काय होईल?
जर ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांनी एखादी पीक नोंद दोन वेळा नाकारली, तर पुढील प्रक्रिया मंडळ अधिकाऱ्यांकडे जाईल.
मंडळ अधिकारी मोबाईल अॅपमध्ये Verifier म्हणून लॉगिन करतील, त्या नोंदीची पडताळणी करतील आणि स्वतः मोबाईल अॅपद्वारे अंतिम पीक नोंद करतील.
सोप्या भाषेत समजा:
दोन वेळा नोंद चुकीची आढळल्यास, पुढील जबाबदारी मंडळ अधिकाऱ्यांची असेल. ते स्वतः तपासणी करून अंतिम नोंद करतील.
रेशन कार्ड नवीन नाव नोंदणी Online : ऑनलाइन फॉर्म, यादी,अर्ज, कागदपत्रे माहिती
13.4 पीक पाहणी सहायकांना किती मानधन मिळेल?
शासन निर्णयात सहायकांच्या मानधनाबाबतही स्पष्ट तरतूद करण्यात आली आहे.
निर्भेळ (एकच) पीक असल्यास
प्रति Owners Plot ₹10 मानधन दिले जाईल.
मिश्र पीक असल्यास
प्रति Owners Plot ₹12 मानधन दिले जाईल.
सोप्या भाषेत समजा:
- एका Owners Plot मध्ये फक्त एकच पीक असेल तर ₹10 मिळतील.
- त्याच Owners Plot मध्ये मिश्र पीक असेल तर ₹12 मिळतील.
मानधन कोण देणार?
सहायकांनी दिलेल्या बँक खात्यामध्ये महसूल विभागाकडून ऑनलाइन पद्धतीने मानधन जमा करण्यात येईल.
यासाठी कृषी विभाग SNA-SPARSH प्रणालीद्वारे सर्व जिल्हाधिकाऱ्यांना निधी उपलब्ध करून देईल.
इतर अटींमध्ये काही बदल आहे का?
नाही.
शासन निर्णयात स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे की,
14 ऑक्टोबर 2024 च्या शासन निर्णयातील इतर सर्व अटी व शर्ती जशाच्या तशा कायम राहतील.
शासन निर्णय कुठे उपलब्ध आहे?
हा शासन निर्णय महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.
संगणक संकेतांक (Computer Code): 202608031843073746
तसेच हा शासन निर्णय डिजिटल स्वाक्षरीने साक्षांकित करून जारी करण्यात आला आहे.
- Maiya Samman Yojana Swaghoshana Patra Download | मुख्यमंत्री मैया सम्मान योजना स्वघोषणा पत्र डाउनलोड
- POCRA 2.0: नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी प्रकल्प टप्पा-2 संपूर्ण माहिती
- Ladki Bahin Yojana Online Apply Link । Nari Shakti Doot App Download
- सोयाबीन कापूस अनुदान हे. ५००० रु. खात्यामध्ये जमा, मिळाले नसेल तर लवकर हे काम करा | Soyabean Kapus Anudan Yojana Maharashtra
- Online Application मुख्यमंत्री सौर कृषी पंप योजना महाराष्ट्र 2026 माहिती