सामाईक ७/१२ जमीन विक्रीबाबत नवीन नियम 2026 महाराष्ट्र : तुमच्या शेतजमिनीच्या ७/१२ उताऱ्यावर तुमच्यासोबत भाऊ, बहीण, वडील, काका किंवा इतर नातेवाइकांची नावे आहेत का? तुम्हाला तुमच्या हिश्शाची जमीन विकायची आहे का? किंवा तुमच्या कुटुंबातील एखादा सहहिस्सेदार तुमच्या संमतीशिवाय जमीन विकेल, अशी भीती वाटते का?
तर ही माहिती तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
सामाईक नावावर असलेल्या ७/१२ उताऱ्याच्या जमिनीची विक्री करताना सहहिस्सेदारांची संमती आणि जमिनीच्या मोजणीच्या क प्रतीबाबत महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाने १९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी शासन परिपत्रक जारी केले आहे.
या परिपत्रकानुसार, सामाईक ७/१२ वरील जमिनीच्या एखाद्या सहहिस्सेदाराला त्याच्या हिश्शाची जमीन विकायची असल्यास, काही अटींनुसार इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र आवश्यक ठरू शकते.
पण मोजणीची क प्रत उपलब्ध असेल तर काय होईल? ती नसेल तर काय करावे लागेल? आणि या निर्णयामुळे शेतकऱ्यांना नेमका काय फायदा होऊ शकतो? चला, अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
१. सामाईक ७/१२ म्हणजे काय?
सर्वप्रथम सामाईक ७/१२ म्हणजे काय, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
समजा, तुमच्या वडिलांच्या नावावर ६ एकर शेतजमीन होती. त्यांच्या निधनानंतर ही जमीन वारसांच्या नावावर झाली आणि आता ७/१२ उताऱ्यावर तुमचे, तुमच्या भावाचे आणि तुमच्या बहिणीचे नाव आहे.
अशा वेळी ही जमीन सामाईक नावावर असलेली जमीन आहे.
आता समजा, तुम्हाला पैशांची गरज आहे आणि तुम्हाला तुमच्या हिश्शाची जमीन विकायची आहे. मात्र, जमिनीची प्रत्यक्ष मोजणी झालेली नाही आणि कोणत्या बाजूला कोणाच्या हिश्शाची जमीन आहे, हेही निश्चित झालेले नाही.
अशा परिस्थितीत जमीन विक्री करताना सहहिस्सेदारांमध्ये वाद निर्माण होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, तुम्ही जमिनीचा काही भाग विकला आणि त्यानंतर तुमच्या भावाने त्या जमिनीवर आपला हक्क सांगितला, तर खरेदीदार आणि कुटुंबातील सदस्यांमध्ये वाद होण्याची शक्यता असते.
अशा प्रकारचे वाद कमी व्हावेत आणि जमीन नोंदणीच्या प्रक्रियेत स्पष्टता यावी, या उद्देशाने शासनाने हे परिपत्रक जारी केले आहे.
Jamin Vatani GR: शेतजमिन वाटणीपत्र नोंदणी शुल्क माफ! शेतकऱ्यांसाठी मोठा निर्णय 2026
महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाने १९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या परिपत्रकात सामाईक नावावर असलेल्या ७/१२ जमिनीच्या विक्रीसाठी दोन परिस्थिती स्पष्ट केल्या आहेत.
पहिली परिस्थिती : जमिनीच्या मोजणीची क प्रत उपलब्ध असल्यास
समजा, तुमच्या नावावर आणि तुमच्या भावाच्या नावावर मिळून ४ एकर शेतजमीन आहे.
तुम्हाला तुमच्या हिश्शातील जमीन विकायची आहे. त्यासाठी तुम्ही भूमी अभिलेख विभागाकडून जमिनीची मोजणी करून घेतली आहे आणि विक्री करावयाच्या भागाची मोजणी दर्शवणारी क प्रत उपलब्ध आहे.
अशा वेळी संबंधित मोजणीची क प्रत विक्रीच्या दस्तासोबत जोडलेली असल्यास, शासन परिपत्रकानुसार इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र मागितल्याशिवाय दुय्यम निबंधकांना दस्ताची नोंदणी करता येईल.
म्हणजेच, परिपत्रकात नमूद केलेल्या अटी पूर्ण झाल्या आणि विक्रीच्या भागाची मोजणीची क प्रत दस्तासोबत जोडली असेल, तर इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र आवश्यक राहणार नाही.
मात्र, मोजणीच्या क प्रतीत विक्रीसाठी दाखवलेला भाग स्पष्टपणे संबंधित असणे आणि आवश्यक कागदपत्रांची पूर्तता होणे महत्त्वाचे आहे.
दुसरी परिस्थिती : जमिनीच्या मोजणीची क प्रत उपलब्ध नसल्यास
आता समजा, तुमच्या कुटुंबाच्या नावावर ५ एकर सामाईक शेतजमीन आहे.
तुम्हाला तुमच्या हिश्शाची जमीन विकायची आहे. मात्र, तुम्ही भूमी अभिलेख विभागाकडून मोजणीची क प्रत मिळवलेली नाही किंवा ती विक्रीच्या दस्तासोबत जोडलेली नाही.
अशा परिस्थितीत शासन परिपत्रकानुसार इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र घेणे आवश्यक आहे.
ही संमती विक्रीच्या दस्ताचा भाग म्हणून जोडावी लागेल.
जर मोजणीची क प्रत दस्तासोबत जोडलेली नसेल आणि इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्रही नसेल, तर संबंधित दस्ताची नोंदणी करू नये, असे या परिपत्रकात स्पष्ट करण्यात आले आहे.
त्यामुळे सामाईक नावावर असलेल्या जमिनीचा व्यवहार करण्यापूर्वी मोजणीची क प्रत उपलब्ध आहे का, हे तपासणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
३. मोजणीची क प्रत म्हणजे काय?
अनेक शेतकऱ्यांना प्रश्न पडतो की ही क प्रत नेमकी काय असते?
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जमिनीच्या मोजणीशी संबंधित अभिलेखांमध्ये जमिनीची हद्द आणि मोजणीचा तपशील दाखवणारी प्रत म्हणजे या संदर्भातील क प्रत होय.
मात्र, प्रत्यक्षात कोणती क प्रत आवश्यक आहे, ती कुठून मिळवायची आणि ती विक्रीच्या दस्तासाठी ग्राह्य आहे का, याची खात्री संबंधित भूमी अभिलेख कार्यालय आणि दुय्यम निबंधक कार्यालयाकडून करून घ्यावी.
कारण केवळ ७/१२ उताऱ्यावर नाव असणे आणि प्रत्यक्ष जमिनीचा स्वतंत्र भाग मोजणीद्वारे निश्चित झालेला असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
४. या निर्णयामुळे शेतकऱ्यांना काय फायदा होऊ शकतो?
सामाईक जमिनीच्या व्यवहारांमध्ये अनेकदा कुटुंबातील सदस्यांमध्ये मतभेद निर्माण होतात.
उदाहरणार्थ, चार भावांच्या नावावर एकत्रित जमीन आहे. त्यातील एका भावाला त्याच्या हिश्शाची जमीन विकायची आहे. मात्र, इतर भावांना त्या व्यवहाराची माहिती नसल्यामुळे नंतर वाद निर्माण होतो.
काही वेळा खरेदीदाराला जमीन विकत घेतल्यानंतरही प्रत्यक्ष ताबा, हद्द किंवा हिश्शाबाबत अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो.
या पार्श्वभूमीवर शासनाच्या परिपत्रकाचा उद्देश पुढीलप्रमाणे समजता येतो.
- जमीन विक्रीच्या व्यवहारात आवश्यक कागदपत्रांची पूर्तता व्हावी.
- मोजणीची क प्रत उपलब्ध नसताना सहहिस्सेदारांच्या संमतीशिवाय दस्ताची नोंदणी होऊ नये.
- सहहिस्सेदारांमधील संभाव्य वाद कमी होण्यास मदत व्हावी.
- जमीन खरेदी करणाऱ्या व्यक्तीला व्यवहार करताना आवश्यक कागदपत्रांची खात्री करता यावी.
मात्र, या निर्णयामुळे जमिनीच्या मालकीविषयक सर्व वाद संपतील किंवा भविष्यात कोणताही वाद होणार नाही, अशी हमी देता येत नाही.
हा प्रश्न अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा आहे.
समजा, तुमच्या नावावर ७/१२ उताऱ्यात २ एकर हिश्शाची नोंद आहे. पण प्रत्यक्ष शेतात कोणत्या बाजूची २ एकर जमीन तुमच्या स्वतंत्र ताब्यात आहे, हे निश्चित झालेले नाही.
अशा परिस्थितीत केवळ ७/१२ वर नाव आहे म्हणून तुम्हाला जमिनीतील एखादा विशिष्ट भाग स्वतंत्रपणे मिळालेला आहे, असे आपोआप म्हणता येत नाही.
मालकीचा अविभक्त हिस्सा आणि जमिनीतील प्रत्यक्ष सीमांकन केलेला स्वतंत्र भाग या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
म्हणून जमीन विक्रीचा व्यवहार करण्यापूर्वी आपल्या हिश्शाची स्थिती, मोजणीची क प्रत, संबंधित महसुली अभिलेख आणि आवश्यक कागदपत्रे तपासून घ्या.
महत्त्वाचे : या परिपत्रकाचा अर्थ सामाईक ७/१२ वरील कोणत्याही जमिनीची विक्री पूर्णपणे बंद झाली आहे, असा नाही. तसेच प्रत्येक व्यवहारासाठी सर्व सहहिस्सेदारांची संमती बंधनकारक आहे, असाही सरसकट अर्थ होत नाही.
मोजणीची क प्रत जोडलेली आहे की नाही, यानुसार परिपत्रकात नोंदणीसाठी वेगवेगळ्या सूचना दिल्या आहेत.
६. मोजणीची क प्रत नसेल तर शेतकऱ्यांनी काय करावे?
तुम्हाला सामाईक नावावर असलेल्या जमिनीतील हिश्शाची विक्री करायची असेल, तर पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा.
१. सर्वप्रथम तुमच्या जमिनीचा अद्ययावत ७/१२ उतारा तपासा.
२. विक्री करावयाच्या हिश्शाची मोजणी झाली आहे का आणि त्यासंबंधीची क प्रत उपलब्ध आहे का, हे तपासा.
३. मोजणीची क प्रत उपलब्ध असल्यास ती विक्रीच्या दस्तासोबत जोडण्याबाबत संबंधित कार्यालयाकडून खात्री करून घ्या.
४. मोजणीची क प्रत उपलब्ध नसेल, तर इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र आवश्यक असेल.
५. दस्त नोंदणी करण्यापूर्वी संबंधित दुय्यम निबंधक कार्यालयात आवश्यक कागदपत्रांची माहिती घ्या.
६. जमिनीच्या हिश्शाबाबत किंवा मालकीबाबत वाद असल्यास व्यवहार करण्यापूर्वी योग्य कायदेशीर सल्ला घ्या.
यामुळे व्यवहाराच्या वेळी कागदपत्रांअभावी अडचणी येण्याची शक्यता कमी होऊ शकते.
Ceiling Act Land GR: महाराष्ट्र शेतजमीन सिलींग कायदा 1961 मोठा निर्णय!
७. शासन परिपत्रक कोणत्या तारखेचे आहे?
महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाने हे परिपत्रक १९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी केले आहे.
- परिपत्रक क्रमांक : मुद्रांक २०२६/प्र.क्र. ३८०/मुद्रांक-२
- विभाग : महसूल विभाग, महाराष्ट्र शासन
- विषय : सामाईक नावे असलेल्या ७/१२ जमिनीची सहहिस्सेदारांच्या संमतीने नोंदणी करणे.
- मुख्य सूचना : मोजणीची क प्रत विक्रीच्या दस्तासोबत जोडली असल्यास इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र मागू नये. मोजणीची क प्रत उपलब्ध नसल्यास किंवा दस्तासोबत जोडलेली नसल्यास इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्राशिवाय दस्ताची नोंदणी करू नये.
या सूचनांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याचे निर्देश सर्व दुय्यम निबंधकांना देण्यात आले आहेत.
1 ऑक्टोबरपासून मालमत्ता खरेदी-विक्रीचे नवीन नियम! Property Registration Maharashtra New Rule
शेतजमीन ही अनेक कुटुंबांसाठी आयुष्यभराची कमाई असते. त्यामुळे सामाईक जमिनीची खरेदी-विक्री करताना कागदपत्रांची पूर्तता करणे आणि सहहिस्सेदारांचे हक्क लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्र शासनाच्या १९ ऑक्टोबर २०२६ च्या परिपत्रकानुसार, सामाईक ७/१२ जमिनीच्या विक्रीसाठी मोजणीची क प्रत उपलब्ध आहे की नाही, याला महत्त्व देण्यात आले आहे.
मोजणीची क प्रत विक्रीच्या दस्तासोबत जोडलेली असल्यास इतर सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र मागू नये. मात्र, अशी प्रत जोडलेली नसल्यास संबंधित सहहिस्सेदारांची लेखी संमती किंवा ना-हरकत प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.
त्यामुळे जमीन विक्रीचा व्यवहार करण्यापूर्वी परिपत्रकातील अटी समजून घ्या आणि आवश्यक कागदपत्रांची पूर्तता करा.
ही माहिती तुमच्या गावातील शेतकरी बांधवांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे हा लेख त्यांच्यापर्यंत नक्की पोहोचवा.
- Maiya Samman Yojana Swaghoshana Patra Download | मुख्यमंत्री मैया सम्मान योजना स्वघोषणा पत्र डाउनलोड
- POCRA 2.0: नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी प्रकल्प टप्पा-2 संपूर्ण माहिती
- Ladki Bahin Yojana Online Apply Link । Nari Shakti Doot App Download
- सोयाबीन कापूस अनुदान हे. ५००० रु. खात्यामध्ये जमा, मिळाले नसेल तर लवकर हे काम करा | Soyabean Kapus Anudan Yojana Maharashtra
- Online Application मुख्यमंत्री सौर कृषी पंप योजना महाराष्ट्र 2026 माहिती